آن كه وجود او دليل كند بر صانعى مستحقّ سجده ، نگرنده در او به علم رسد ، آنگه سجده كند . چون حامل بر سجده او باشد به مثابت آن باشد كه سجدهء آن ( 1 ) كرده باشد ، و هر چه در آسمان و زمين است از آنچه قديم تعالى - جلّ جلاله - مختص است به قدرت بر اين ( 2 ) ، چون در او نگردند دليل كند بر آن كه آن را خالقى و صانعى هست ، فهذا معنى تسبيح الجمادات - و اين فصل مشبع برفت ( 3 ) في قوله : وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ، ( 4 ) گفت : تسبيح مىكنند ( 5 ) خداى را هر چه در آسمان و زمين است ، و اين معنى ( 6 ) كه گفتيم : * ( وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ) * ، و آن خداى عزيز و منيع غالب قاهر محكم كار است . * ( لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * ، ملك آسمان و زمين او راست ، او زنده كند مردگان را و بميراند زندگان را . * ( وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) * ، و او بر همه چيز قادر و تواناست . * ( هُوَ الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ ) * ، [ او اوّل است و آخر و ظاهر و باطن . در اين بسيار قولها گفته‌اند ، آنچه محقّقان گفتند آن است كه : او اوّل است ] ( 7 ) ، يعنى قديم است ، به وجود بود پيش از همهء موجودات و همهء موجودات به او موجود شد ( 8 ) امّا بنفسه أو بواسطة ، و آخر است يعنى همه چيزها فانى شود و او بماند . او اوّل موجودات است بر اين معنى و آخر موجودات است بر اين معنى . و ظاهر است ، يعنى ظاهر الوجود است به دليل از أدلَّه ( 9 ) كه بر ثبوت و

--> ( 1 ) . اد ، كا ، گا : او را . ( 2 ) . كا : بر او ، گا : بر آن . ( 3 ) . اد ، كا : برفته است ، گا : رفته است . ( 4 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 44 . ( 5 ) . آد ، كا ، گا : مىكند . ( 6 ) . آد ، كا : بر اين وجه . ( 7 ) . اساس : گفت او راست اوّل ، با توجّه به افتادگى متن ، از آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 8 ) . آد ، كا : شدند . ( 9 ) . آد ، كا ، گا ، است به ادلَّه .